IMPROWIZACJA – GRANICE WOLNOŚCI TWÓRCZEJ
Projekty w Klubie Pandymińska – „Fuzja na krańcu dzielni” i „Wizjonerki”1/ finansowane przez Miasto Stołeczne Warszawa, stały się przestrzenią spotkania i rozmowy o improwizacji muzycznej, jej granicach i roli kobiet.
Esej jest echem przeprowadzonych latem i jesienią w Klubie Pandymińska projektów „Fuzja na krańcu dzielni” oraz „Wizjonerki” oraz wyrazem uznania dla odwagi, konsekwencji oraz wrażliwości autorek 1/. Stworzyły przestrzeń, w której improwizacja – w formie artystycznej aktywności zespołowej – mogła wybrzmieć jako praktyka wolności, relacji i twórczego ryzyka pojętego wspólnie i odpowiedzialnie przez zespół – grupę artystów, twórców i animatorów kultury. Dziękuję za zaproszenie do współtworzenia i refleksji. Ten tekst jest także próbą uchwycenia i nazwania tego, co się wydarzyło — i tego, co może się jeszcze wydarzyć.
Panel
Podczas panelu podsumowującego przeprowadzono ankietę wśród artystek i pedagogów, która ujawniła zarówno bariery, jak i nowe możliwości rozwoju. Wyniki pokazały, że kobiety-improwizatorki są coraz bardziej widoczne – nie tylko jako wykonawczynie, lecz także jako liderki zespołów i twórczynie nowych języków muzycznych. Choć kobieta z kontrabasem czy zestawem perkusyjnym nie budzi już sensacji, wciąż istnieje subtelna nierówność w odbiorze: mężczyzna-improwizator bywa od razu „geniuszem”, kobieta raczej „zaskoczeniem”. Coraz więcej z nas nie szuka jednak nobilitacji przez obecność „wśród mężczyzn”, lecz sensu i jakości – poprzez własną intuicję, siłę i język muzyczny. Improwizacja jawi się tu jako spotkanie, a nie popis; jej sens rodzi się ze wzajemnego słuchania, akceptacji odrębności i odpowiedzialności za formę i treść.
Refleksje
Refleksje z panelu prowadzą do pytań: czy improwizacja potrzebuje granic, aby zachować sens, czy też jej istotą jest brak ram? Jak odróżnić autentyczny dialog od pustego gestu? Dyskusja pokazała, że odpowiedzi na te i inne pytania nie są proste. Szczególnie improwizacja zespołowa wymaga świadomości relacji i kontekstu, a nie tylko efektu.
W tym świetle szczególnie inspirujące są współczesne perspektywy i linie obserwacji wytyczone przez najaktywniejszych obecnie badaczy i performerów tych zjawisk. Cat Hope wskazuje na ciszę i notację graficzną jako strategie oporu wobec dominujących struktur. Maja S.K. Ratkje traktuje głos jako narzędzie polityczne i performatywne. Henrik Frisk i David Borgo opisują improwizację jako system poznawczy i proces badający złożoność relacji. Bruce Ellis Benson także ujmuje ją jako model relacji międzyludzkich, a George E. Lewis – jako praktykę społeczną i epistemologiczną.
Ankieta
Ankieta i dyskusje wykazały, że na tym tle improwizacja w Polsce wyraźnie staje się przestrzenią coraz bardziej otwartą, w której kobiety redefiniują jej sens i kierunki rozwoju. Projekty „Fuzja” i „Wizjonerki” zostały odebrane jako ważne przykłady budowania wspólnoty twórczej, w której różnorodność nie jest dodatkiem, lecz warunkiem pogłębiania tych procesów. Jak pisał David Borgo: „Improvisation reveals how complexity gives rise to emergent forms of order” – Improwizacja pokazuje, że z wolności rodzi się porządek, ze złożoności – relacje, a ze spontaniczności – samodyscyplina.
To właśnie w napięciu między otwartością a odpowiedzialnością kryje się współczesny sens improwizacji.
Refleksja końcowa
Oba projekty doskonale zaprezentowały jak improwizacja może być innowacyjnym narzędziem budowania wspólnoty i redefiniowania ról w sztuce. Ich pozytywny odbiór wynika z odwagi w łączeniu gatunków i dyscyplin, z otwarcia na głos kobiet oraz z tworzenia przestrzeni, w której różnorodność staje się fundamentem, a nie ozdobą.
Ostatecznie innowacyjność obu projektów – wyrażała się oryginalnym łączeniem teorii, praktyki oraz społecznych doświadczeń – czym sprawiła, że oba świetnie wpisały się w tendencje nowych kierunków podejmowanych we współczesnej improwizacji, poszukując własnych dróg na tym polu.
Ideododatek
Współczesne perspektywy – od ciszy i notacji graficznej (Cat Hope), przez głos jako narzędzie polityczne (Maja Ratkje), po neuroestetykę improwizacji (Charles Limb) i filozofię relacji (Bruce Ellis Benson) – wskazują, że improwizacja nie jest jedynie formą ekspresji, lecz złożoną praktyką społeczną, epistemologiczną i polityczną. W kontekście naukowych ujęć improwizacja może być: formą działania, która przekracza granice stylów i instytucji; praktyką epistemologiczną, w której wiedza rodzi się w działaniu i relacji; gestem politycznym, podważającym hierarchie i dominujące narracje; praktyką społeczną, budującą wspólnotę poprzez słuchanie i współobecność; narzędziem redefinicji ról płciowych i artystycznych; formą relacyjnej obecności, w której znaczenie tworzy się między, a nie w jednostce. Improwizacja nie tylko odzwierciedla świat, ale też go współtworzy — jako żywa, otwarta forma, która domaga się uważności, odwagi i gotowości na zmianę.
Bonus
(od autorki tego tekstu)
Przykłady praktyczne
Ćwiczenie 1:
Słuchanie bez intencji. Usiądź w ciszy z inną osobą. Przez 3 minuty słuchaj jej dźwięków, gestów lub oddechu, nie reagując. Następnie odpowiedz jednym dźwiękiem lub ruchem, który nie jest odpowiedzią, lecz obecnością.
Ćwiczenie 2:
Granica jako forma. Zaproponuj sobie ograniczenie (np. tylko jeden dźwięk, tylko gesty bez głosu, tylko pauzy). Improwizuj w tej ramie przez 5 minut. Zapisz, co się pojawiło – czy ograniczenie było przeszkodą, czy źródłem?
Ćwiczenie 3:
Rola i jej przekroczenie. Improwizuj jako „nauczycielka”, „uczennica”, „ekspertka”, „nowicjuszka”. Następnie zmień rolę bez zapowiedzi. Obserwuj, jak zmienia się Twoja ekspresja i odbiór przez innych.
Zasady świadomej improwizacji
– Nie improwizuj, jeśli nie jesteś obecna.
– Nie improwizuj, jeśli nie słyszysz innych.
– Nie improwizuj, jeśli nie wiesz, po co.
– Improwizuj, jeśli chcesz się spotkać.
– Improwizuj, jeśli chcesz coś oddać.
– Improwizuj, jeśli jesteś gotowa na zmianę.
Bibliografia / inspiracje
Benson, Bruce Ellis. The Improvisation of Musical Dialogue: A Phenomenology of Music. Cambridge University Press, 2003.
Hope, Cat. „Decibel ScorePlayer and the Performance of Graphic Notation”. TEMPO, 2015. Limb, Charles. „Neural Substrates of Spontaneous Musical Performance: An fMRI Study of Jazz Improvisation”. PLoS ONE, 2008.
Ratkje, Maja. Wystąpienia i teksty artystki dostępne m.in. na stronie ratkje.no
Wyniki ankiety i panelu dyskusyjnego w ramach projektów „Fuzja na krańcu dzielni” i „Wizjonerki”, PanDymińska, Warszawa 2025.
Ewa Jakubowska
_____
1/ Projekty przeprowadzone zostały w Klubie PanDymińska – mała eksperymentalna przestrzeń – „Fuzja na krańcu dzielni” – pomysł i realizacja Julia Umeda-Zasacka, „Wizjonerki” – organizatorem i producentem Wizjonerek była organizacja MÓZG FOUNDATION https://www.facebook.com/mozgclubwarsaw?locale=pl_PL w tym kreatorami wizjonerek byli: Anna Jędrzejewska i Sławek Janicki
2/ Podczas panelu autorka tego tekstu nie miała okazji opowiedzieć, jakie formy improwizacji są jej szczególnie bliskie, dlatego dołączyła do eseju: Ideododatek oraz Bonus od Autorki, czyli propozycję do dalszego namysłu i ewentualnego wykorzystania.
___________
#Improwizacja #CreativeFreedom #WomenInMusic #Jaques-Dalcroze #Eurhythmics #ImprovisationAsPractice #MusicEducation #MetodaRytmiki #Improwizacja #SztukaRelacji #SPIMR #FuzjaNaKrańcuDzielni #Wizjonerki #TwórczośćJakoDialog #PanDymińska #Performance
